Velayet Davası: Velayetin Verilmesi, Değiştirilmesi, Ortak Velayet ve Kişisel İlişki (TMK 182-183)

Velayet davası, ergin olmayan çocuğun bakımı, eğitimi ve temsiliyle ilgili hak ve yükümlülüklerin hangi ebeveyne ait olacağının mahkemece belirlendiği davadır. Velayet çoğu zaman boşanma davasıyla birlikte düzenlenir. Boşanmadan sonra koşullar değişirse velayetin değiştirilmesi için ayrı bir dava açılır. Mahkeme her iki durumda da anne veya babanın isteğini değil, çocuğun üstün yararını esas alır.

Velayet, Türk Medeni Kanunu’nun (TMK) 335-351. maddelerinde düzenlenmiştir; boşanmada velayetin nasıl belirleneceği ise 182 ve 183. maddelerde yer alır. Bu yazıda velayetin kime verildiğini, ortak velayeti, velayetin değiştirilmesi ve kaldırılması davalarını, kişisel ilişki düzenini ve bu kararların nasıl uygulandığını anlatıyoruz.

Boşanma süreçlerine ilişkin genel bilgi için boşanma davaları sayfamıza bakabilirsiniz.

İçindekiler

• Velayet nedir, kimde olur?
• Velayet hangi davalarda istenir?
• Boşanmada velayet kime verilir?
• Sosyal inceleme raporu
• Ortak velayet mümkün mü?
• Dava sürerken çocuk kimde kalır?
• Velayetin değiştirilmesi davası
• Velayetin kaldırılması
• Velayet verilmeyen ebeveyn ve kişisel ilişki
• Çocuğu göstermeyen ebeveyne karşı ne yapılır?
• Görevli ve yetkili mahkeme
• Sık sorulan sorular

Velayet nedir, kimde olur?

Velayet, ergin olmayan çocuk üzerinde anne ve babanın sahip olduğu hak ve yükümlülüklerin bütünüdür. Çocuğun bakımı ve eğitimiyle ilgili kararları almak, onu üçüncü kişilere karşı temsil etmek ve mallarını yönetmek velayetin kapsamındadır (TMK m. 339-342). Velayet, çocuk ergin olunca kendiliğinden sona erer.

Evlilik sürdüğü sürece anne ve baba velayeti birlikte kullanır. Ortak hayata son verilmiş veya ayrılık kararı verilmişse hâkim velayeti eşlerden birine verebilir. Eşlerden biri ölürse velayet sağ kalana, boşanmada ise çocuk kendisine bırakılan eşe ait olur (TMK m. 336).

Çocuk evlilik dışında doğmuşsa, yani doğduğunda anne ve babası birbiriyle evli değilse, velayet anneye aittir. Anne küçük, kısıtlı veya ölmüşse ya da velayet kendisinden alınmışsa hâkim, çocuğun yararına göre ya vasi atar ya da velayeti babaya verir (TMK m. 337). Babanın velayeti isteyebilmesi için çocukla arasında tanıma veya babalık davası yoluyla soybağı kurulmuş olması gerekir.

Velayet hangi davalarda istenir?

Velayet tek bir dava türünden ibaret değildir. Talebin dayanağı ve ne zaman ileri sürülebileceği, çocuğun durumuna göre değişir:

Talep	Dayanak	Ne zaman istenir?
Boşanmada velayet	TMK m. 182	Boşanma veya ayrılık davasıyla birlikte
Ayrı yaşayan eşler arasında velayet	TMK m. 336/2	Evlilik sürerken ortak hayata son verilmişse
Velayetin değiştirilmesi	TMK m. 183, 324/3, 349	Boşanmadan sonra yeni bir olgu ortaya çıkınca
Velayetin kaldırılması	TMK m. 348	Çocuğun korunması için diğer önlemler yetersiz kalınca
Velayetin babaya verilmesi	TMK m. 337	Evlilik dışı doğan çocukta anne velayeti kullanamıyorsa
Kişisel ilişkinin düzenlenmesi	TMK m. 323-326	Boşanmayla birlikte veya koşullar değişince

Boşanmada velayet kime verilir?

Kanun, velayetin anneye mi babaya mı verileceği konusunda bir öncelik sırası koymaz. Belirleyici ölçüt çocuğun üstün yararıdır. Bu ilke Türkiye’nin taraf olduğu Çocuk Haklarına Dair Sözleşme’nin 3. maddesinde yer alır ve Yargıtay kararlarında velayetin belirlenmesinde temel ölçüt olarak uygulanır. Boşanmada eşlerin kusuru velayet kararında tek başına belirleyici değildir.

Mahkeme çocuğun yararını belirlerken özellikle şu durumlara bakar:

• Çocuğun yaşı ve bakım ihtiyacı: Çocuğun günlük bakımını hangi ebeveynin üstlenebileceği.
• Çocuğun alıştığı düzen: Çocuğun o güne kadar kimin yanında büyüdüğü, okulu ve yaşadığı çevre.
• Ebeveynlerin imkanları: Çocukla ilgilenmeye ayırabilecekleri zaman, çalışma düzenleri ve konut koşulları.
• Çocuğu tehlikeye sokan davranışlar: Şiddet, alkol veya madde bağımlılığı, çocuğun bakımını ihmal etme.
• Kardeşler: Kardeşlerin birbirinden ayrılmadan birlikte büyüyebilmesi.

Ekonomik durum tek başına velayet sebebi değildir. Gelir farkı iştirak nafakasıyla dengelenir: Velayet kendisine verilmeyen ebeveyn, çocuğun bakım ve eğitim giderlerine gücü oranında katılmak zorundadır (TMK m. 182). Nafakanın nasıl belirlendiğini nafaka davaları yazımızda anlattık.

Sosyal inceleme raporu

Velayet uyuşmazlığında mahkeme, adliyede görevli psikolog, pedagog veya sosyal çalışmacıya inceleme yaptırır (4787 sayılı Kanun m. 5). İnceleme genellikle ebeveynlerle ve çocukla görüşmeyi, gerekirse ev ziyaretini kapsar. Bu inceleme sonunda hazırlanan sosyal inceleme raporu, velayet kararında en önemli delillerden biridir.

Rapor hâkimi bağlamaz. Taraflar rapordaki eksik veya hatalı tespitlere itiraz edebilir ve yeni bir inceleme yapılmasını isteyebilir. Tanık anlatımları, okul ve sağlık kayıtları ile mesaj kayıtları gibi deliller de raporla birlikte değerlendirilir.

Ortak velayet mümkün mü?

TMK’da boşanmadan sonra ortak velayeti düzenleyen bir hüküm yoktur. Buna karşın Yargıtay, Türkiye’nin onayladığı Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’ne Ek 7 No’lu Protokol’ün 5. maddesine ve Çocuk Haklarına Dair Sözleşme’ye dayanarak ortak velayete karar verilebileceğini kabul etmektedir.

Ortak velayet için eşlerin bunu birlikte istemesi ve ortak velayetin çocuğun yararına uygun olması gerekir. Bu nedenle ortak velayet çoğunlukla anlaşmalı boşanma protokolünde kararlaştırılır; eşlerden biri karşı çıkıyorsa mahkeme ortak velayete karar vermez. Protokolde çocuğun kiminle yaşayacağı, diğer ebeveynle görüşme düzeni ve iştirak nafakası da belirlenmelidir. Protokolün içeriği için anlaşmalı boşanma yazımıza bakabilirsiniz.

Dava sürerken çocuk kimde kalır?

Boşanma davası açılınca hâkim, dava süresince çocukların bakım ve korunmasına ilişkin geçici önlemleri kendiliğinden alır (TMK m. 169). Mahkeme bu kapsamda çocuğun dava boyunca hangi ebeveynin yanında kalacağını, diğer ebeveynle nasıl görüşeceğini ve tedbir nafakasını belirler. Bu, geçici velayet olarak da adlandırılır.

Geçici karar davanın sonucunu bağlamaz. Geçici önlemlerin nasıl istendiği çekişmeli boşanma davası yazımızda yer alıyor.

Velayetin değiştirilmesi davası

Velayet kararı kesinleştikten sonra ancak yeni durumların ortaya çıkmasıyla birlikte ayrı bir dava açılarak velayet değiştirilebilir. Bu davaya velayetin değiştirilmesi davası denir. Dava, velayet üzerinde olan ebeveynin velayet hakkını kötüye kullanması veya çocuğun üstün yararının velayetin değiştirilmesini gerektirdiği durumlarda açılabilir (TMK m. 183).

Davanın kabulü için boşanma kararından sonra ortaya çıkan ve çocuğun yararını etkileyen bir değişiklik gerekir. Şu durumlar velayetin değiştirilmesine sebep olabilir:

• Velayet sahibinin çocuğu ihmal etmesi; okul, sağlık ve bakım ihtiyaçlarını karşılamaması,
• Velayet sahibinin çocuğa veya evdeki kişilere şiddet uygulaması, alkol ya da madde bağımlılığı,
• Velayet sahibinin diğer ebeveynle kişisel ilişkiyi sürekli engellemesi.

Velayet sahibinin yeniden evlenmesi tek başına velayetin değiştirilmesini gerektirmez; ancak çocuğun yararı gerektiriyorsa velayet sahibi değiştirilebilir (TMK m. 349). Başka bir şehre taşınma da kendiliğinden sonuç doğurmaz. Mahkeme, taşınmanın çocuğun okulu, çevresi ve diğer ebeveynle ilişkisi üzerindeki etkisine bakar.

Kişisel ilişkinin engellenmesi, 2021 yılında 7343 sayılı Kanunla velayetin değiştirilmesi sebebi olarak açıkça düzenlenmiştir. Velayet kendisine bırakılan ebeveyn kişisel ilişki düzenlemesinin gereklerini yerine getirmezse, çocuğun menfaatine aykırı olmamak kaydıyla velayet değiştirilebilir. Mahkeme bu sonucu kararında taraflara ihtar eder (TMK m. 182/2, m. 324/3).

Velayetin değiştirilmesi davası için kanunda bir süre öngörülmemiştir; koşullar değiştiğinde her zaman açılabilir. Daha önce reddedilen bir talep ise ancak sonradan ortaya çıkan yeni bir olguya dayanılarak tekrar ileri sürülebilir.

Velayetin kaldırılması

Velayetin kaldırılması, velayetin değiştirilmesinden daha ağır bir önlemdir. Çocuğun menfaati ve gelişimi tehlikedeyse hâkim önce daha hafif koruma önlemlerine başvurur; gerekirse çocuğu bir aile yanına veya bir kuruma yerleştirir (TMK m. 346-347). Bu önlemlerden sonuç alınamazsa ya da yetersiz kalacakları baştan anlaşılırsa velayet kaldırılır (TMK m. 348).

Kanunda iki sebep sayılır: Anne ve babanın deneyimsizlik, hastalık, başka bir yerde bulunma gibi sebeplerle velayet görevini gereği gibi yerine getirememesi ve çocuğa yeterli ilgiyi göstermemesi ya da ona karşı yükümlülüklerini ağır biçimde savsaklaması. Velayet her iki ebeveynden kaldırılırsa çocuğa vasi atanır. Kararda aksi belirtilmedikçe velayetin kaldırılması mevcut ve doğacak bütün çocukları kapsar.

Velayeti kaldırılan anne ve babanın çocuğun bakım ve eğitim giderlerine katılma yükümlülüğü devam eder (TMK m. 350). Kaldırmayı gerektiren sebep ortadan kalkarsa hâkim velayeti geri verir (TMK m. 351).

Velayet verilmeyen ebeveyn ve kişisel ilişki

Velayet kendisine bırakılmayan anne veya baba, çocukla uygun bir kişisel ilişki kurulmasını isteme hakkına sahiptir (TMK m. 323). Mahkeme boşanma kararında görüşme günlerini ve saatlerini, bayram ve tatil dönemlerini belirler. Görüşmenin yatılı olup olmayacağı çocuğun yaşına ve o ebeveynle bağına göre değişir.

Anne ve babadan her biri, diğerinin çocukla kişisel ilişkisini zedelemekten kaçınmakla yükümlüdür. Kişisel ilişki çocuğun huzurunu tehlikeye sokuyorsa, ebeveyn bu hakkı yükümlülüklerine aykırı kullanıyorsa ya da çocukla ciddi olarak ilgilenmiyorsa kişisel ilişki kurma hakkı kaldırılabilir (TMK m. 324). Kişisel ilişki kurma hakkının kaldırılması için dava açılmalıdır.

Olağanüstü durumlarda, çocuğun yararına uygunsa büyükanne ve büyükbaba gibi hısımlara da kişisel ilişki hakkı tanınabilir (TMK m. 325). Koşullar değişirse kişisel ilişki düzeni de yeniden belirlenebilir.

Çocuğu göstermeyen ebeveyne karşı ne yapılır?

7343 sayılı Kanunla yapılan değişiklikten sonra çocuk teslimi ve kişisel ilişki kararları icra dairelerince değil, adli destek ve mağdur hizmetleri müdürlüklerince yerine getirilir (5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu m. 41/A). Başvuru, çocuğun yerleşim yerindeki müdürlüğe yapılır.

Müdürlük önce çocuğu teslim etmesi gereken ebeveyne ulaşarak çocuğu getirmesini bildirir. Çocuk getirilmezse teslim emri gönderilir. Çocuk teslimine dair kararda, emre rağmen çocuk getirilmezse çocuk görevliler aracılığıyla, gerekirse kolluk yardımıyla alınarak hak sahibine teslim edilir (m. 41/B, 41/C).

Teslim emrine aykırı davranan, bir ay içinde yapılacak şikayet üzerine aile mahkemesince disiplin hapsiyle cezalandırılır. Disiplin hapsi çocuk teslimine dair kararlarda üç aya kadar, kişisel ilişki kararlarında üç günden on güne kadardır. Kişisel ilişki için çocuğu teslim alıp süre bitiminde geri getirmeyen ebeveyn de üç aya kadar disiplin hapsiyle cezalandırılır (m. 41/F). Kişisel ilişkinin sürekli engellenmesi ayrıca velayetin değiştirilmesi sebebidir.

Görevli ve yetkili mahkeme

Velayet davalarına aile mahkemesi bakar. Aile mahkemesi bulunmayan yerlerde bu davalara asliye hukuk mahkemesi, aile mahkemesi sıfatıyla bakar (4787 sayılı Kanun m. 2, 4).

Boşanmayla birlikte istenen velayet, boşanma davasının görüldüğü mahkemede karara bağlanır. Velayetin değiştirilmesi ve kişisel ilişkinin düzenlenmesi davaları, genel yetki kuralına göre davalının yerleşim yeri mahkemesinde açılabileceği gibi çocuğun oturduğu yer mahkemesinde de açılabilir (HMK m. 6; kişisel ilişki için ayrıca TMK m. 326).

Sık Sorulan Sorular

Bu yazı, velayet davalarına ilişkin genel bilgilendirme amacı taşımaktadır. Her dosyada çocuğun yaşı, yaşam koşulları ve deliller ayrıca değerlendirilmelidir.

Son güncelleme: 5 Kasım 2026. Hazırlayan: Avukat Mahmut Rasul Uyanık, Eskişehir Barosu.