Adli Kontrol: CMK 109 Tedbirleri, 109/3-b İmza Yükümlülüğü ve Süreler

Adli kontrol, soruşturma veya kovuşturma sırasında şüpheli ya da sanığın tutuklanması yerine, hâkim kararıyla belirli yükümlülüklere tabi tutulmasıdır. Ceza Muhakemesi Kanunu’nun (CMK) 109-115. maddelerinde düzenlenmiştir. Kişi serbesttir; ancak karakola düzenli imza vermek, yurt dışına çıkmamak veya evden ayrılmamak gibi yükümlülüklere uymak zorundadır.

Kararlarda en sık görülen ifade “CMK 109/3-b maddesi gereğince adli kontrol” ifadesidir. Bu, hâkimin belirlediği yere (genellikle polis merkezi veya jandarma karakolu) belirlenen gün ve saatlerde gidip imza verme yükümlülüğü anlamına gelir. Bu yazıda tüm adli kontrol tedbirleri, süreler, gözden geçirme, kaldırma ve itiraz yolları ile yükümlülüğe uyulmamasının sonuçları anlatılmaktadır.

Soruşturma ve kovuşturma süreçleri ile ceza davalarına ilişkin genel bilgi için ceza davaları sayfamıza bakabilirsiniz.

Adli kontrol Eskişehir Ceza Avukatı

İçindekiler

Adli Kontrol Nedir?

Adli kontrol bir koruma tedbiridir, ceza değildir. Amacı, tutuklamayla sağlanmak istenen sonuçları (şüphelinin kaçmaması, delillerin karartılmaması) kişiyi cezaevine koymadan, daha hafif yükümlülüklerle sağlamaktır.

Adli kontrole karar verilebilmesi için CMK m. 100’de belirtilen tutuklama koşullarının bulunması gerekir (CMK m. 109/1):

  • Kuvvetli suç şüphesi: Suçun işlendiğine dair kuvvetli şüpheyi gösteren somut deliller bulunmalıdır.
  • Tutuklama nedeni: Kaçma, saklanma, delilleri karartma veya tanık ve mağdur üzerinde baskı kurma şüphesini doğuran somut olgular bulunmalıdır.
  • Orantılılık: Seçilen yükümlülük, isnat edilen suçun ağırlığı ve dosyanın durumuyla orantılı olmalıdır.

Kanunun tutuklamayı yasakladığı hallerde de adli kontrol uygulanabilir (CMK m. 109/2). Yalnızca adli para cezası gerektiren suçlarda ve vücut dokunulmazlığına karşı kasten işlenenler dışında, üst sınırı iki yılı geçmeyen hapis cezası gerektiren suçlarda tutuklama kararı verilemez (CMK m. 100/4); bu suçlarda sadece adli kontrol tedbiri uygulanabilir.

Tutuklama kararı ancak adli kontrol tedbirinin yetersiz kalacağı hallerde verilmek zorundadır. Tutuklama isteminde ve tutuklama kararında, adli kontrolün neden yetersiz kalacağı somut olgularla gösterilmek zorundadır (CMK m. 101). Ancak uygulamada neredeyse hiç bir zaman adli kontrol tedbirinin neden yetersiz kalacağı ne tutuklama isteminde nede tutuklama kararında yazılmamaktadır.

Uygulamada “adli kontrol şartıyla serbest bırakıldı” ifadesi, kişinin tutuklama istemiyle hâkim önüne çıkarıldığı, ancak tutuklanmak yerine adli kontrol yükümlülükleriyle serbest bırakıldığı anlamına gelir. Tutuklu bir kişinin tahliyesi de adli kontrol şartına bağlanabilir. Tutuklama hakkında ayrıntılı bilgi için tutuklama tedbiri yazımıza bakabilirsiniz.

CMK 109/3-b Nedir? İmza Yükümlülüğü

CMK 109/3-b, adli kontrol yükümlülüklerinden biridir. Kanundaki ifadesi şöyledir: “Hâkim tarafından belirlenen yerlere, belirtilen süreler içinde düzenli olarak başvurmak.” Halk arasında “imza yükümlülüğü” veya “imza şartı” olarak bilinir ve en sık verilen adli kontrol türüdür.

Kararda imzanın verileceği yer (genellikle ikamet adresine en yakın polis merkezi veya jandarma karakolu), sıklığı (örneğin haftada bir veya iki gün) belirtilir. Kişi bu günlerde ilgili kolluk birimine giderek kimliğini gösterir ve imza defterini imzalar.

İmza yükümlülüğü hakkında bilinmesi gerekenler:

  • İlk imza günü: Kararda yazan gün ve yerde başlar. Kişi serbest bırakılırken bu bilgi kendisine bildirilir; tereddüt varsa kararı veren merciye veya imza verilecek kolluk birimine sorulmalıdır.
  • Yer veya gün değişikliği: Taşınma, çalışma saatleri veya sağlık gibi nedenlerle imza yerinin ya da günlerinin değiştirilmesi, kararı veren hâkimlik veya mahkemeden talep edilebilir. (CMK m. 110/2).
  • Mazeret: Hastalık, hastaneye yatma veya kaza gibi bir nedenle imzaya gidilemezse, bunu gösteren belge (rapor, epikriz) en kısa sürede dosyaya sunulmalıdır.
  • Mahsup: İmza yükümlülüğü altında geçen süre, mahkumiyet halinde cezadan düşülmez.

Adli Kontrol Tedbirleri (CMK 109/3 a-l)

Adli kontrol yükümlülükleri kanunda sınırlı sayıda sayılmıştır. Hâkim bunların dışında bir yükümlülük koyamaz, ancak birden fazlasına birlikte karar verebilir (CMK m. 109/3).

BentYükümlülükUygulamada
aYurt dışına çıkamamakYurt dışı çıkış yasağı; sınır kapısı kayıtlarına işlenir.
bHâkimin belirlediği yerlere, belirtilen sürelerde düzenli olarak başvurmakKarakola veya jandarmaya imza verme.
cHâkimin belirttiği merci veya kişilerin çağrılarına, mesleki uğraşlara ya da eğitime devama ilişkin kontrol tedbirlerine uymakBelirli bir kuruma bilgi verme, eğitime devam etme gibi.
dTaşıtların tamamını veya bir kısmını kullanamamak, gerektiğinde sürücü belgesini teslim etmekMesleği gereği araç kullanan kişiye hâkim veya savcı izin verebilir (CMK m. 109/5).
eÖzellikle uyuşturucu, uyarıcı, uçucu madde veya alkol bağımlılığından arınmak için tedavi veya muayene tedbirlerine uymakHastaneye yatmak dahil; bu süre cezadan düşülür.
fHâkimin belirlediği güvence miktarını yatırmakTutar kişinin mali durumuna göre belirlenir; tek seferde veya taksitle ödenebilir.
gSilah bulunduramamak veya taşıyamamak, gerektiğinde silahları adli emanete teslim etmekÖzellikle şiddet ve tehdit dosyalarında.
hMağdurun haklarını güvenceye almak için hâkimin belirlediği parayı ayni veya kişisel güvenceye bağlamakMağdurun zararının karşılanmasını güvenceye alır.
iAile yükümlülüklerini yerine getireceğine ve nafakayı düzenli ödeyeceğine dair güvence vermekNafaka ve aile içi dosyalarda.
jKonutunu terk etmemek“Ev hapsi” olarak bilinir; çoğunlukla elektronik kelepçeyle izlenir.
kBelirli bir yerleşim bölgesini terk etmemekÖrneğin il veya ilçe sınırları dışına çıkmamak.
lBelirlenen yer veya bölgelere gitmemekÖrneğin mağdurun evine veya iş yerine gitmemek.

Yurt dışı çıkış yasağı (109/3-a)

Yurt dışı çıkış yasağı kolluk ve sınır kapısı kayıtlarına işlenir. e-Devlet’teki sorgulama ekranları her yasağı göstermeyebilir; yasağın varlığı en güvenilir şekilde dosyadan (UYAP) veya kararı veren merciden öğrenilir. Yasak; kaldırma talebinin veya itirazın kabulüyle, kovuşturmaya yer olmadığı kararıyla ya da yargılamanın beraat gibi bir kararla sona ermesiyle kalkar. İş, eğitim veya sağlık gibi nedenlerle yurt dışına çıkma ihtiyacı varsa, bu durum belgeleriyle birlikte kaldırma talebinde gerekçe olarak ileri sürülebilir.

Konutu terk etmeme (109/3-j)

Halk arasında “ev hapsi” denir. Kişi kararda belirtilen konuttan ayrılamaz. Uygulamada bu yükümlülük ve belirli bir bölgeyi terk etmeme yükümlülüğü, çoğunlukla denetimli serbestlik müdürlüğü tarafından elektronik izleme (elektronik kelepçe) yoluyla takip edilir. Kelepçe, müdürlüğün iş yoğunluğuna göre karardan bir iki hafta sonra takılabilir; bu sürede de konuttan ayrılmama yükümlülüğü devam eder. Konutu terk etmeme yükümlülüğü altında geçen her iki gün, mahkumiyet halinde cezadan bir gün olarak düşülür (CMK m. 109/6).

Güvence (109/3-f)

Güvence, kişinin usul işlemlerinde hazır bulunmasını ve olası ödemeleri güvenceye alır. Kovuşturmaya yer olmadığı veya beraat kararı verilirse iade edilir. Mahkumiyet halinde ise önce katılanın masrafları ve zararın giderilmesi, sonra yargılama giderleri ve para cezası için kullanılır, artan kısım geri verilir. Geçerli bir mazeret olmadan yükümlülüklere uyulmazsa güvence Hazineye gelir kaydedilebilir (CMK m. 113-115).

Adli Kontrol Kararını Kim Verir?

  • Soruşturma evresinde: Cumhuriyet savcısının istemi üzerine sulh ceza hâkimliği karar verir (CMK m. 110/1). Uygulamada şüpheli çoğunlukla kolluk veya savcılık ifadesinden sonra “tutuklama veya adli kontrol istemiyle” sulh ceza hâkimliğine sevk edilir ve sorgusu yapılır. Sevkten önceki gözaltı süreci için gözaltı yazımıza bakabilirsiniz.
  • Kovuşturma evresinde: Davaya bakan asliye ceza veya ağır ceza mahkemesi, yargılamanın her aşamasında adli kontrol kararı verebilir, yükümlülükleri değiştirebilir veya kaldırabilir (CMK m. 110/3).
  • Hükümden sonra: Mahkumiyet hükmüne karşı istinaf veya temyiz yoluna başvurulmuşsa, hükmü veren ilk derece mahkemesi de UYAP kayıtlarını inceleyerek adli kontrol kararı verebilir (CMK m. 109/4).

Ağır hastalığı veya engelliliği nedeniyle cezaevi koşullarında hayatını yalnız sürdüremeyeceği tespit edilen şüpheli ile gebe olan ya da doğum yapmasının üzerinden altı ay geçmemiş kadın şüpheli hakkında da tutuklama yerine adli kontrol kararı verilebilir (CMK m. 109/4). Azami tutukluluk süresi dolduğu için serbest bırakılanlar hakkında da adli kontrol uygulanabilir (CMK m. 109/7).

Adli Kontrol Ne Kadar Sürer?

Adli kontrolün azami süresi 2021 yılında 7331 sayılı Kanunla CMK m. 110/A’ya eklenmiştir. Süre, dosyanın hangi mahkemenin görev alanına girdiğine göre değişir:

İş türüAzami süreUzatmaToplam üst sınır
Ağır ceza mahkemesinin görevine girmeyen işler (asliye ceza)2 yılZorunlu hallerde gerekçeli olarak 1 yıl3 yıl
Ağır ceza mahkemesinin görevine giren işler3 yılZorunlu hallerde gerekçeli olarak toplam 3 yıl6 yıl
Devletin güvenliğine, anayasal düzene ve milli savunmaya karşı suçlar ile devlet sırlarına karşı suçlar ve casusluk (TCK m. 302-339), Terörle Mücadele Kanunu kapsamındaki suçlar3 yılToplam 4 yıl7 yıl

Çocuklar bakımından bu süreler yarı oranında uygulanır (CMK m. 110/A-3). Tablodaki süreler üst sınırdır; adli kontrolün bu kadar sürmesi zorunlu değildir ve gerekçesi ortadan kalkan tedbir her zaman kaldırılabilir. Hangi suçların ağır ceza mahkemesinde görüldüğünü ağır ceza mahkemesi hangi davalara bakar yazımızda bulabilirsiniz.

Adli Kontrolün Gözden Geçirilmesi (CMK 110/4)

Adli kontrolün gözden geçirilmesi, tedbirin devam etmesinin gerekip gerekmediğinin belirli aralıklarla yeniden değerlendirilmesidir. CMK m. 110/4’e göre bu değerlendirme en geç dört aylık aralıklarla yapılır: Soruşturma evresinde Cumhuriyet savcısının istemi üzerine sulh ceza hâkimliği, kovuşturma evresinde ise mahkeme kendiliğinden karar verir.

Dört ay bir üst sınırdır; değerlendirme daha önce de yapılabilir. Bu değerlendirmede tedbirin başındaki koşulların hâlâ var olup olmadığına bakılır. Delillerin toplanmış olması, uzun süre geçmesi, kişinin yükümlülüklere düzenli uyması, çalışma veya sağlık durumu, tedbirin kaldırılması ya da hafifletilmesi için ileri sürülebilecek hususlardır. Dört aylık süre geçtiğinde tedbir kendiliğinden sona ermez; devamına, değiştirilmesine veya kaldırılmasına karar verilmesi gerekir.

Adli Kontrolün Kaldırılması ve Kararlara İtiraz

Kaldırma talebi

Şüpheli veya sanık, müdafi aracılığıyla da, adli kontrolün kaldırılmasını ya da yükümlülüklerin değiştirilmesini her zaman talep edebilir. Hâkim veya mahkeme, Cumhuriyet savcısının görüşünü aldıktan sonra talebi beş gün içinde karara bağlar (CMK m. 111/1). Talep reddedilse bile koşullar değiştiğinde yeniden başvurulabilir.

İtiraz

Adli kontrole ilişkin kararlara itiraz edilebilir (CMK m. 111/2). İtiraz süresi, kararın öğrenildiği günden itibaren iki haftadır; bu süre 2024 yılında 7499 sayılı Kanunla yedi günden iki haftaya çıkarılmıştır (CMK m. 268/1). İtiraz dilekçesi kararı veren mercie verilir. Merci itirazı yerinde görmezse dosyayı en geç üç gün içinde itirazı inceleyecek mercie gönderir.

  • Sulh ceza hâkimliğinin adli kontrol kararına itirazı, yargı çevresindeki asliye ceza mahkemesi hâkimi inceler (CMK m. 268/3-b).
  • Asliye ceza mahkemesinin kararına itirazı, yargı çevresindeki ağır ceza mahkemesi inceler.
  • Ağır ceza mahkemesinin kararına itirazı, numara olarak kendisini izleyen ağır ceza dairesi, o yerde tek ağır ceza mahkemesi varsa en yakın ağır ceza mahkemesi inceler (CMK m. 268/3-c).

İtiraz, kararın uygulanmasını kendiliğinden durdurmaz (CMK m. 269). Bu nedenle itiraz sonuçlanana kadar imza ve diğer yükümlülüklere uymaya devam edilmelidir. İtirazı inceleyen merciin kararı kesindir (CMK m. 271/4). İtiraz yolunun genel kuralları için ceza hukukunda itiraz kanun yolu yazımıza bakabilirsiniz.

Adli Kontrol Yükümlülüğüne Uyulmazsa Ne Olur?

Adli kontrol yükümlülüklerini isteyerek yerine getirmeyen şüpheli veya sanık hakkında, verilebilecek hapis cezasının süresi ne olursa olsun, yetkili hâkim veya mahkeme hemen tutuklama kararı verebilir (CMK m. 112/1). Bu kural, normalde tutuklama yasağı bulunan suçlarda da uygulanır.

Kanun “isteyerek” ifadesini kullanır. Tek bir imzanın kaçırılması her zaman tutuklamaya yol açmaz; ancak mazeretsiz ve tekrarlanan ihlaller tutuklama için gerekçe yapılabilir. Hastalık veya kaza gibi elde olmayan bir nedenle yükümlülüğe uyulamamışsa, bunu gösteren belgeler hemen dosyaya sunulmalıdır. Elektronik izlemedeki ihlaller denetimli serbestlik müdürlüğü tarafından ilgili mercie bildirilir.

Azami tutukluluk süresi dolduğu için verilen adli kontrolün ihlali halinde de tutuklama kararı verilebilir; ancak bu durumda tutukluluk, ağır ceza mahkemesinin görevine giren işlerde dokuz ayı, diğer işlerde iki ayı geçemez (CMK m. 112/2).

Adli Kontrol Cezadan Mahsup Edilir mi?

Kural olarak adli kontrol altında geçen süre cezadan mahsup edilmez (CMK m. 109/6). Bu kuralın iki istisnası vardır:

  • Tedavi veya muayene tedbiri (109/3-e): Bu tedbir altında geçen süre cezadan düşülür.
  • Konutu terk etmeme (109/3-j): 2021 yılında 7331 sayılı Kanunla yapılan değişiklikle, bu yükümlülük altında geçen her iki gün cezadan bir gün olarak düşülür.

Örneğin 6 ay (180 gün) konutu terk etmeme yükümlülüğü altında kalan kişi mahkum olursa, cezasından 90 gün düşülür. İmza yükümlülüğü, yurt dışı çıkış yasağı ve diğer tedbirler altında geçen süre ise mahsup edilmez. Hükümden sonraki infaz süreci için koşullu salıverme yazımıza bakabilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

CMK 109/3-b maddesi ne anlama gelir?

Hâkimin belirlediği yere, belirlenen gün ve saatlerde düzenli olarak başvurma, yani imza verme yükümlülüğü anlamına gelir. İmza genellikle ikamet adresine en yakın polis merkezinde veya jandarma karakolunda verilir. Kişi tutuklanmaz, serbest kalır; ancak imza günlerine uymak zorundadır.

Adli kontrol imzası ne zaman başlar?

İmzanın başlayacağı gün, yeri ve sıklığı adli kontrol kararında yazar ve kişi serbest bırakılırken kendisine bildirilir. Tereddüt varsa kararı veren hâkimliğe veya imza verilecek kolluk birimine sorulmalıdır; bilgi eksikliği nedeniyle imzanın kaçırılması sonradan sorun doğurabilir.

Adli kontrol sicile işler mi?

Adli kontrol bir ceza değil, koruma tedbiridir. Adli sicil (sabıka) kaydına mahkumiyet kararları işlendiği için adli kontrol kararı sabıka kaydında görünmez. Ancak dosya UYAP’ta ve kolluk kayıtlarında yer alır; yurt dışı çıkış yasağı gibi tedbirler sınır kapısı kayıtlarına işlenir.

Adli kontrol kararına itiraz süresi ne kadardır?

İtiraz süresi, kararın öğrenildiği günden itibaren iki haftadır (CMK m. 268/1). Bu süre 2024 yılında yedi günden iki haftaya çıkarılmıştır. İtiraz kararın uygulanmasını durdurmadığı için, itiraz sonuçlanana kadar yükümlülüklere uyulmalıdır.

Yurt dışı çıkış yasağı nasıl kalkar?

Yasak; kaldırma talebinin veya itirazın kabulüyle, kovuşturmaya yer olmadığı kararıyla ya da beraat gibi bir kararla kalkar. Kaldırma talebi kararı veren hâkimliğe veya mahkemeye yapılır ve beş gün içinde karara bağlanır. İş, eğitim veya sağlık gibi nedenlerle yurt dışına çıkma ihtiyacı, belgeleriyle birlikte kaldırma talebinde gerekçe olarak gösterilebilir.

İmzaya gidemezsem ne olur?

Yükümlülüğe isteyerek uyulmaması halinde, cezanın üst sınırına bakılmaksızın tutuklama kararı verilebilir (CMK m. 112). Hastalık veya kaza gibi bir mazeret varsa, rapor ve benzeri belgeler en kısa sürede dosyaya sunulmalıdır. İmza günü veya yeri sürekli sorun oluyorsa değiştirilmesi talep edilebilir.

Adli kontrol ile denetimli serbestlik arasındaki fark nedir?

Adli kontrol, soruşturma veya kovuşturma devam ederken, hüküm verilmeden önce uygulanan bir koruma tedbiridir. Denetimli serbestlik ise mahkumiyetten sonra cezanın son kısmının cezaevi dışında ve yükümlülüklerle geçirilmesini sağlayan bir infaz kurumudur. Adli kontrol altındaki kişi hakkında henüz kesinleşmiş bir mahkumiyet yoktur.

Adli kontrolün gözden geçirilmesi ne demek?

Tedbirin devam etmesinin gerekip gerekmediğinin en geç dört ayda bir yeniden değerlendirilmesidir (CMK m. 110/4). Soruşturmada savcının istemiyle sulh ceza hâkimliği, kovuşturmada mahkeme kendiliğinden karar verir. Bu değerlendirme sonunda tedbir devam ettirilebilir, değiştirilebilir veya kaldırılabilir.

Adli kontrol nedeniyle tazminat istenebilir mi?

Konutu terk etmeme (ev hapsi) veya tedavi ve muayene tedbiri uygulanan kişi hakkında sonradan kovuşturmaya yer olmadığı veya beraat kararı verilirse, bu tedbirler nedeniyle tazminat istenebilir (CMK m. 141/1-l). Bu imkan 2024 yılında 7499 sayılı Kanunla getirilmiştir. İstem, kararın kesinleştiğinin tebliğinden itibaren üç ay ve her halde kesinleşmeden itibaren bir yıl içinde Adalet Bakanlığı Tazminat Komisyonuna yapılır. Başvuru Komisyona doğrudan yapılabilir; ağır ceza mahkemesine yapılan istemler Komisyona gönderilir ve mahkemeye başvuru tarihi esas alınır. Komisyon kararlarına karşı on beş gün içinde Ankara Bölge İdare Mahkemesine itiraz edilebilir. İmza yükümlülüğü ve yurt dışı çıkış yasağı bu bentte sayılmamıştır.

Bu yazı, adli kontrole ilişkin genel bilgilendirme amacı taşımaktadır. Her dosyada tedbirin türü, süresi ve kaldırılma imkanı, suçun niteliğine ve dosyanın aşamasına göre ayrıca değerlendirilmelidir. Yazı, CMK’nın Ekim 2026 itibarıyla yürürlükte olan metnine göre hazırlanmıştır; adli kontrole ilişkin 109-115. maddelerde son değişiklik 2021 yılında 7331 sayılı Kanunla yapılmıştır.

Son güncelleme: 25 Ekim 2026. Hazırlayan: Avukat Mahmut Rasul Uyanık, Eskişehir Barosu.

Avukat Mahmut Rasul UYANIK ile İletişime Geçin!