İdare hukuku, devletin kamu gücünü kullanarak bireylerle ve kurumlarla kurduğu ilişkileri düzenleyen hukuk dalıdır. Bu alan, kamu yararını esas alırken bireylerin temel hak ve özgürlüklerini de koruma altına alır. Başka bir ifadeyle, idare hukuku hem devletin yetkilerini sınırlar hem de vatandaşların hukuk güvenliğini sağlar.
İdare Hukukunun Konusu ve Kapsamı
İdare hukukunun konusu; idarenin kuruluşu, işleyişi ve faaliyetleriyle ilgilidir. Devletin kamu hizmetlerini yürütmesi, kamu personeliyle ilgili işlemler yapması, idari yaptırımlar uygulaması ve kamu mallarını yönetmesi gibi alanlar bu hukuk dalının kapsamına girer.
İdare hukuku, özel hukuk kurallarından farklı olarak emredici niteliktedir. Çünkü kamu yararını koruma amacı taşıdığı için tarafların iradesine bağlı olmayan kurallara dayanır.
İdare Hukukunun Temel İlkeleri
İdare hukukunu yönlendiren bazı temel ilkeler vardır. Bu ilkeler hem idarenin işlem ve eylemlerinde rehberlik eder hem de yargı denetiminde esas alınır.
- Hukuk Devleti İlkesi: İdare, tüm faaliyetlerinde hukuka uygun davranmak zorundadır.
- Eşitlik İlkesi: Kamu hizmetlerinden herkes eşit biçimde yararlanmalıdır.
- Orantılılık İlkesi: İdarenin kullandığı güç, ulaşılmak istenen kamu yararıyla orantılı olmalıdır.
- İyi Yönetim İlkesi: İdare, şeffaf, hesap verebilir ve hızlı davranmalıdır.
- Kazanılmış Haklara Saygı İlkesi: İdare, bireylerin kazanılmış haklarını ihlal edemez.
İdari İşlemler ve Eylemler
İdarenin faaliyetleri genellikle idari işlem ve idari eylem biçiminde olur.
İdari işlem, idarenin hukuki sonuç doğuran tek taraflı irade beyanıdır (örneğin ruhsat verilmesi, memur ataması, ceza kesilmesi).
İdari eylem ise fiili davranışlardır (örneğin yol yapımı, yıkım işlemi, kamu hizmetinin yürütülmesi).
Bu işlemler ve eylemler, yasal denetime tabidir. İdarenin yaptığı her işlem hukuka uygun olmalı, aksi halde iptal edilebilir.
İdari Yargı ve Yargı Yolu
İdare hukukunun en önemli unsurlarından biri yargısal denetimdir. Bireyler, idarenin hukuka aykırı işlemlerine karşı idari yargıya başvurabilir.
İdari yargı organları şunlardır:
- İdare Mahkemeleri
- Vergi Mahkemeleri
- Bölge İdare Mahkemeleri
- Danıştay (Yüksek İdare Mahkemesi)
İdari yargıda iki temel dava türü vardır:
- İptal Davası: Hukuka aykırı idari işlemlerin iptalini amaçlar.
- Tam Yargı Davası: İdari işlem veya eylemlerden doğan zararların tazminini sağlar.
İdare Hukukunun Önemi
İdare hukuku, hukuk devleti ilkesinin yaşama geçirilmesini sağlar. Devletin keyfi uygulamalarını önler, bireylerin haklarını korur ve kamu hizmetlerinin etkin biçimde yürütülmesine katkı sunar. Bu nedenle idare hukuku, hem vatandaşlar hem de kamu yönetimi açısından temel bir güvence sistemidir.
Eskişehir avukat Mahmut Rasul UYANIK saygıyla sunar.