Anayasa Mahkemesi bireysel başvuru, Anayasa’da güvence altına alınan temel hak ve özgürlüklerin kamu gücü tarafından ihlal edildiği iddiasıyla başvurulabilen olağanüstü bir hukuk yoludur. Bu başvuru yolu, bireylerin anayasal haklarının korunmasını amaçlamakta olup, bir davanın yeniden görülmesini sağlayan olağan bir kanun yolu niteliğinde değildir.
Bireysel başvuruda temel inceleme konusu, kamu makamlarının işlem, eylem veya yargı kararları nedeniyle Anayasa’da güvence altına alınan ve Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi kapsamına giren bir hakkın ihlal edilip edilmediğidir.
Anayasa Mahkemesi Bireysel Başvuru Nedir?
Anayasa Mahkemesi bireysel başvurusu, temel hak ve özgürlüklerinin ihlal edildiğini ileri süren kişilere tanınmış anayasal bir başvuru yoludur. Ancak bu yol, her hukuki uyuşmazlık için kullanılabilecek genel bir itiraz mekanizması değildir.
Mahkeme, olayın esasını yeniden değerlendirmekten ziyade, kamu gücünün temel hakları ihlal edip etmediğini inceler. Bu nedenle bireysel başvurunun konusu yalnızca anayasal hak ihlali iddialarıyla sınırlıdır.
Hangi Hak İhlalleri Bireysel Başvuruya Konu Olabilir?
Anayasa Mahkemesi bireysel başvurularında birçok temel hak ihlali iddiası ileri sürülebilir. Bunlardan bazıları şunlardır:
- Adil yargılanma hakkı,
- Makul sürede yargılanma hakkı,
- Mülkiyet hakkı,
- Kişi hürriyeti ve güvenliği hakkı,
- İfade özgürlüğü,
- Basın özgürlüğü,
- Özel hayatın ve aile hayatının korunması,
- Haberleşme hürriyeti,
- Din ve vicdan özgürlüğü,
- Etkili başvuru hakkı.
Her başvuruda ihlal iddiasının somut olayın özellikleri çerçevesinde değerlendirilmesi gerekir.
Bireysel Başvuru Şartları
Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunabilmek için bazı şartların birlikte gerçekleşmesi gerekir.
Öncelikle ihlal iddiasının kamu gücünden kaynaklanması gerekir. Ayrıca başvuru konusu hak, hem Anayasa’da güvence altına alınmış hem de Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi kapsamında korunuyor olmalıdır.
Bunun yanında kanunda öngörülen olağan başvuru yollarının tüketilmiş olması gerekir. Başka bir ifadeyle, başvurudan önce olay bakımından kullanılabilecek olağan kanun yollarının tamamlanmış olması aranır.
Başvurunun kanunda öngörülen süre içerisinde yapılması da kabul edilebilirlik bakımından önem taşır.
Kabul Edilebilirlik İncelemesi
Anayasa Mahkemesi her bireysel başvuruyu doğrudan esas yönünden incelemez. Öncelikle başvurunun kabul edilebilir olup olmadığı değerlendirilir.
Başvuru süresine uyulmaması, başvuru yollarının tüketilmemesi, açıkça dayanaktan yoksun başvurular veya Mahkemenin görev alanına girmeyen talepler kabul edilemez bulunabilir.
Bu nedenle bireysel başvurularda yalnızca hak ihlali iddiasının bulunması yeterli olmayıp, başvurunun usul şartlarını da taşıması gerekir.
İhlal Kararı ve Sonuçları
Anayasa Mahkemesi, yapılan inceleme sonucunda temel bir hakkın ihlal edildiğine karar verebilir. İhlalin niteliğine göre yeniden yargılama yapılmasına karar verilmesi, dosyanın ilgili mahkemeye gönderilmesi veya belirli şartlar altında tazminata hükmedilmesi mümkün olabilir.
Ancak her ihlal kararı doğrudan tazminat ödeneceği veya davanın tamamen değişeceği anlamına gelmez. Mahkeme, ihlalin nasıl giderileceğini somut olayın özelliklerine göre değerlendirir.
Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi ile İlişkisi
Anayasa Mahkemesi bireysel başvurusu ile Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi başvurusu birbirinden farklı mekanizmalardır.
Türkiye bakımından bireysel başvuru, temel hak ihlallerinin iç hukukta incelenmesini sağlayan bir başvuru yoludur. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesine başvurulabilmesi için ise iç hukuk yollarının tüketilmiş olması şartı bulunur.
Bu nedenle bireysel başvuru sistemi, insan haklarının ulusal düzeyde korunmasına yönelik önemli başvuru yollarından biridir.
Başvuruda İncelenen Belgeler
Bireysel başvurularda başvuru formu ve ekleri büyük önem taşır. İnceleme sırasında somut olaya göre şu belgeler değerlendirilebilir:
- Mahkeme kararları,
- İstinaf ve temyiz kararları,
- Tebligat belgeleri,
- Resmî yazışmalar,
- İdari işlem belgeleri,
- Duruşma tutanakları,
- Delil niteliğindeki diğer evraklar.
Başvurunun kapsamı ve dayandığı ihlal iddiaları bu belgeler çerçevesinde değerlendirilir.
Sonuç
Anayasa Mahkemesi bireysel başvurusu, kamu gücü tarafından temel hak ve özgürlüklerin ihlal edildiği iddialarının anayasal düzeyde incelendiği önemli bir başvuru yoludur.
Başvurunun kabul edilebilirlik şartları, başvuru süresi, tüketilmesi gereken kanun yolları ve ileri sürülen hak ihlali iddiası her somut olay bakımından ayrı değerlendirilmelidir. Anayasa Mahkemesi bireysel başvuruları, yalnızca uyuşmazlığın sonucunu değil, temel hak ve özgürlüklerin korunmasını esas alan anayasal bir denetim mekanizmasıdır.